Kuduz Aşısı Ne Zaman Yapılmalıdır?

Kuduz, virüsün neden olduğu ve tedavi edilmezse neredeyse yüzde yüz ölümle sonuçlanan ciddi bir enfeksiyon hastalığıdır. Enfekte hayvanların ısırığı veya tırmalamasıyla bulaşan bu hastalık, merkezi sinir sistemini etkiler. Kuduz aşısı, hem hastalığı önlemede hem de maruziyetten sonra tedavide hayat kurtarıcıdır. Bu makalede kuduz aşısının ne zaman ve nasıl yapılması gerektiğini, kimlerin risk altında olduğunu ve korunma yöntemlerini detaylı olarak inceleyeceğiz.

Kuduz Hastalığı Hakkında

Kuduz, Lyssavirus cinsine ait bir virüsün neden olduğu akut viral ensefalittir. Virüs enfekte hayvanın tükürüğünde bulunur ve ısırık, tırmalama veya açık yaralara temas yoluyla bulaşır. Köpekler dünya genelinde kuduz bulaşının en sık kaynağıdır, özellikle gelişmekte olan ülkelerde.

Yarasalar, tilkiler, çakallar, rakunlar ve kokarcalar diğer önemli rezervuarlardır. Türkiye'de özellikle sahipsiz köpekler ve yaban hayvanları risk oluşturur. Evcil kediler de enfekte olabilir ve bulaştırıcı olabilir.

Kuduz virüsü periferik sinirler yoluyla beyne ilerler. Kuluçka süresi genellikle 1-3 ay arasındadır ancak ısırık yerine ve virüs miktarına bağlı olarak birkaç günden bir yıla kadar değişebilir. Yüz ve baş bölgesi ısırıklarında kuluçka süresi daha kısadır.

Kuduz Belirtileri

Hastalık başlangıçta grip benzeri belirtilerle ortaya çıkar. Ateş, baş ağrısı, halsizlik ve ısırık yerinde karıncalanma veya kaşıntı görülebilir. Bu prodromal dönem birkaç gün sürer.

Nörolojik belirtiler başladığında prognoz kötüdür. Furious (öfkeli) formda hiperaktivite, ajitasyon, hidrofoobi (su korkusu) ve aerofoobi (hava korkusu) görülür. Su içme denemesinde larenks spazmları oluşur.

Paralitik formda ilerleyici felç gelişir. Koma ve ölüm genellikle belirtilerin başlamasından sonraki iki hafta içinde gerçekleşir. Kuduz belirtileri başladıktan sonra tedavi neredeyse her zaman başarısızdır.

Maruziyet Öncesi Aşılama (Profilaksi)

Maruziyet öncesi kuduz aşısı yüksek risk grubundaki kişilere önerilir. Veteriner hekimler, hayvan bakıcıları ve yaban hayatı araştırmacıları bu gruptadır. Kuduz laboratuvarlarında çalışanlar mutlaka aşılanmalıdır.

Kuduzun endemik olduğu bölgelere seyahat edenler aşı yaptırmalıdır. Özellikle uzun süreli kalacaklar, kırsal bölgelere gidecekler ve hayvanlarla temas riski olanlar değerlendirilmelidir. Çocuklar daha fazla risk altındadır çünkü hayvanlarla oynama eğilimindedirler ve ısırıkları bildirmeyebilirler.

Maruziyet öncesi aşılama üç doz olarak uygulanır. 0, 7 ve 21-28. günlerde intramüsküler enjeksiyon yapılır. Bu aşılama tam koruma sağlamaz ancak maruziyetten sonra tedaviyi basitleştirir ve immünoglobulin ihtiyacını ortadan kaldırır.

Maruziyet Sonrası Profilaksi (PEP)

Kuduz şüphesi olan bir hayvanla temas sonrası acil müdahale hayat kurtarıcıdır. Maruziyet sonrası profilaksi belirtiler başlamadan önce uygulandığında yüzde 100 etkilidir. Tedaviye ne kadar erken başlanırsa o kadar iyidir.

Yara bakımı ilk ve kritik adımdır. Isırık veya tırmalama bölgesi en az 15 dakika su ve sabunla yıkanmalıdır. Povidon iyot veya alkol bazlı antiseptiklerle dezenfeksiyon yapılmalıdır. Bu basit işlem virüs yükünü önemli ölçüde azaltır.

Aşılama şeması maruziyetin şiddetine göre belirlenir. Daha önce aşılanmamış kişilerde dört doz aşı 0, 3, 7 ve 14. günlerde uygulanır. Ciddi maruziyetlerde (kategori III) kuduz immünoglobülini de verilir.

Maruziyetin Kategorizasyonu

Kategori I, sağlam deriye temas veya yalamayı içerir. Bu durumda aşılama gerekmez çünkü virüs sağlam deriden geçemez. Sadece yaranın yıkanması yeterlidir.

Kategori II, açık yaraya yalamayı veya kanamayan küçük tırmalama ve ısırıkları kapsar. Bu durumda yara bakımı ve aşılama gerekir ancak immünoglobulin zorunlu değildir.

Kategori III, tek veya çoklu transdermal ısırık veya tırmalama, mukozaya temas veya yarasa temasını içerir. Bu en ciddi kategoridir ve hem aşı hem de kuduz immünoglobülini uygulanmalıdır.

Kuduz İmmünoglobülini

Kuduz immünoglobülini (RIG), daha önce aşılanmamış kişilerde ciddi maruziyetlerde aşıyla birlikte kullanılır. Hazır antikorlar sağlayarak vücut kendi antikorlarını üretene kadar koruma sağlar.

RIG dozunun mümkün olduğunca tamamı yara bölgesine ve çevresine infiltre edilmelidir. Anatomik olarak mümkün değilse kalan doz gluteal bölgeye enjekte edilir. RIG ve aşı farklı bölgelere uygulanmalıdır.

İnsan kaynaklı RIG (HRIG) tercih edilir ancak pahalı ve sınırlı erişilebilirliği vardır. At kaynaklı RIG (ERIG) alternatiftir ancak serum hastalığı riski taşır. Doz 20 IU/kg (HRIG) veya 40 IU/kg (ERIG) olarak hesaplanır.

Özel Durumlar

Gebelikte kuduz aşısı kontrendike değildir. Kuduz öldürücü bir hastalık olduğundan maruziyet durumunda aşılama yapılmalıdır. Emzirme döneminde de güvenle uygulanabilir.

İmmünsüpresif hastalarda aşı yanıtı yetersiz olabilir. Antikor titresi kontrolü önerilir. Daha fazla doz veya intradermal yol gerekebilir. HIV pozitif hastalar da aşılanmalıdır.

Daha önce tam aşılı kişilerde maruziyet sonrası sadece iki doz rapel yeterlidir (0 ve 3. gün). İmmünoglobulin gerekmez. Bu durum maruziyet öncesi aşılamanın önemini vurgular.

Aşı Yan Etkileri

Modern hücre kültürü aşıları genellikle iyi tolere edilir. Enjeksiyon yerinde ağrı, kızarıklık ve şişlik en sık görülen yan etkilerdir. Hafif sistemik belirtiler olarak baş ağrısı, bulantı ve kas ağrısı görülebilir.

Ciddi alerjik reaksiyonlar nadirdir. Önceki dozda ciddi reaksiyon gelişmişse alternatif aşı düşünülmelidir. Guillain-Barré sendromu çok nadir bildirilmiştir.

Sinir dokusu kaynaklı eski aşılar ciddi nörolojik komplikasyonlara neden olabiliyordu. Günümüzde kullanılan hücre kültürü aşıları çok daha güvenlidir ve bu komplikasyonlar görülmez.

Hayvan Yönetimi ve İzlemi

Mümkünse ısıran hayvan 10 gün gözlem altına alınmalıdır. Köpek, kedi veya gelincik ısırıklarında bu uygundur. Hayvan 10 gün sağlıklı kalırsa kuduz bulaşmamış demektir ve tedavi sonlandırılabilir.

Yabani hayvanlar gözlem altına alınamaz. Bu durumda hayvan yakalanıp öldürülmeli ve beyin örneği incelenmelidir. Test sonucu negatifse tedavi durdurulabilir.

Hayvan kaçtıysa veya bulunamıyorsa tam tedavi protokolü tamamlanmalıdır. Şüphe durumunda tedaviye başlamak güvenli yaklaşımdır; tedaviye başladıktan sonra hayvanın sağlıklı olduğu anlaşılırsa durdurulabilir.

Korunma Önlemleri

Evcil hayvanların aşılanması toplum sağlığı için kritiktir. Köpek ve kediler düzenli kuduz aşısı olmalıdır. Sahipsiz hayvan kontrolü ve aşılama programları önemlidir.

Yabani hayvanlarla temastan kaçınılmalıdır. Özellikle normal davranış sergilemeyen hayvanlar tehlikelidir. Yarasalarla her türlü temas risklidir; uyuyan kişinin odasında bulunan yarasa bile maruziyet kabul edilir.

Seyahat öncesi kuduz riskli bölgeler hakkında bilgi alınmalıdır. Gerekli aşılamalar yapılmalı ve maruziyet durumunda ne yapılacağı bilinmelidir. Tıbbi yardıma erişimin zor olduğu bölgelerde önceden aşılanmak hayat kurtarıcı olabilir.